Ο αληθινός εχθρός του Χόλιγουντ βρίσκεται εκ των έσω
Οι πρόσφατες δηλώσεις του Ντόναλντ Τραμπ περί επιβολής δασμών 100% σε ταινίες που δεν γυρίζονται εντός ΗΠΑ, παρουσιάζονται ως μια παρεμβατική πολιτική «προστατευτισμού», με στόχο τη στήριξη της αμερικανικής κινηματογραφικής βιομηχανίας. Στην πραγματικότητα όμως, αυτό που απειλεί την παραγωγική βάση του Χόλιγουντ, δεν είναι οι διεθνείς συμπαραγωγές, αλλά το ίδιο του το οικοσύστημα: μια άτυπη, αλλά απολύτως εμφανής ολιγοπωλιακή κατάσταση, στημένη γύρω από τα blockbusters των μεγάλων στούντιο.
Ας μιλήσουμε με νούμερα, για να καταλάβουμε πως έχει διαμορφωθεί το ολιγοπώλιο. Το 90% των διαφημιστικών κονδυλίων, πηγαίνει σε λιγότερες από δέκα ταινίες τον χρόνο. Οι αίθουσες καταλαμβάνονται για εβδομάδες από τις ίδιες υπερπαραγωγές. Ο χρόνος προβολής άλλων ταινιών, αν απομείνει, είναι ελάχιστος και σε δύσκολες ώρες, ακόμα και μεταμεσονύκτιες, που δεν βολεύουν το ευρύ κοινό. Και ο θεατής βομβαρδίζεται με τόση συστημικη διαφημιστική προβολή, που τελικά δεν επιλέγει, αλλά «υπακούει».
Οι επιχειρηματίες των μικρών στούντιο, παίρνουν δύσκολες αποφάσεις για να υλοποιήσουν τις παραγωγές τους και να επιβιώσουν. Οι ανεξάρτητοι παραγωγοί στην Καλιφορνια –και γνωρίζουμε αρκετούς προσωπικά–, δεν εγκαταλείπουν το Χόλιγουντ επειδή δεν το αγαπούν, ή επειδή ειναι «προδότες» (γιατί τέθηκε και το θέμα της εθνικής ασφάλειας). Στρέφονται για γυρίσματα σε Ευρώπη, Ασία και λατινική Αμερική, γιατί είναι η μόνη τους οδός επιβίωσης. Δεν μπορούν να αντέξουν τις τιμές των αμερικανικών συνεργείων, που είναι υψηλές λόγω πληθωρισμού και κόστους ζωής, τα τέλη για γυρίσματα σε εξωτερικούς χώρους που είναι υπέρογκα, ούτε να μισθώσουν γνωστούς ηθοποιούς, στις τιμές που ορίζουν τα μονοπώλια των μεγάλων στούντιο και οι ενώσεις.
Όσον αφορά την οικονομία της βιομηχανίας του κινηματογράφου, υπάρχουν και έμμεσες επιπτώσεις: οι blockbuster παραγωγές απορροφούν όλους τους πόρους (χρηματοδότηση, διανομή, αίθουσες, θεσμική στήριξη), χωρίς να επιστρέφουν αντίστοιχη αξία στην πραγματική οικονομία. Όταν η παραγωγή γίνεται κατά βάση εντός στούντιο σε green screen, με πέντε υπεραμειβόμενους ηθοποιούς και το δικό τους τεχνικό προσωπικό, η εγχώρια οικονομική επίδραση είναι σχεδόν μηδενική. Αν οι επενδυτές, αντί να ποντάρουν σε μία μόνο ταινία 250 εκατομμυρίων δολαρίων με A-List ηθοποιούς, που μπορεί να μην βγει κερδοφόρα λόγω του τεράστιου κόστους, επιμερίσουν το ίδιο χαρτοφυλάκιο επενδύοντας σε 10 μικρότερες ταινίες, μπορούν να έχουν μεγαλύτερη απόδοση, ενώ θα έχουν στηριχθεί απείρως περισσότεροι άνθρωποι του κλάδου.
Η ανεξάρτητη παραγωγή στηρίζει την πραγματική κινηματογραφική αγορά: γυρίσματα σε μικρά στούντιο και σε εξωτερικούς χώρους, απασχόληση επιμέρους τεχνικών, νέων ηθοποιών, τοπικών επαγγελματιών, κέτερινγκ, μουσικών, ξυλουργών, ενδυματολόγων, οδηγών και extras, ενώ παράγεται συνεχώς αυξανόμενος πλούτος, μέσω της διασποράς του κόστους σε δεκάδες κλάδους. Σε επίπεδο input-output analysis, είναι πολλαπλάσια ωφέλιμη ανά δολάριο δαπάνης, σε σχέση με μια ταινία που «παράγεται» ψηφιακά σε στούντιο στην Ατλάντα με κεφάλαιο από off-shore ταμεία. Και βέβαια, μια μικρή εταιρία, επειδή δεν μπορεί να τα κάνει όλα in-house, θα επιμερίσει την δουλειά και σε άλλες ανεξάρτητες εταιρείες παραγωγής, αλλά και το servicing, όταν κάνει γυρίσματα σε άλλες χώρες. Το budget μιας ανεξάρτητης ταινίας τελικά, ταΐζει περισσότερα στόματα, αλλά και την πραγματική οικονομία.
Η ειρωνεία είναι πως οι ανεξάρτητοι είναι αυτοί που βάλλονται από την προτεινόμενη πολιτική δασμών. Όχι τα στούντιο. Οι πλατφόρμες (Netflix, Hulu, κ.λπ.), θα συνεχίσουν απρόσκοπτα την παραγωγή δικού τους περιεχομένου, καθώς έχουν έτοιμη τη διανομή, ενώ τα μεγάλα στούντιο, ίσως και να ωφεληθούν, καθώς θα εκμεταλλεύονται την έλλειψη ανταγωνισμού στις αίθουσες, αν βγουν οι ανεξάρτητες παραγωγές εκτός μάχης. Ο μικρός παραγωγός όμως, που στρέφεται στην Ουγγαρία, την Ελλάδα και την Ταϊλάνδη για να μειώσει το κόστος, αλλά και να επωφεληθεί από το cash & tax rebate, που είναι υψίστης σημασίας κίνητρο λόγω έλλειψης πόρων, θα βρεθεί σε οικονομικά δυσχερή θέση, λόγω των δασμών. Η ταινία του μικρού παραγωγού, που μπορεί να απασχόλησε εκατοντάδες επαγγελματίες σε ΗΠΑ και στο εξωτερικό και να έκοψε εισιτήρια σε φεστιβάλ, θα φορολογηθεί τιμωρητικά στη χώρα της, επειδή δεν γυρίστηκε «εγχώρια».
Ο Αμερικανός θεατής φυσικά, δεν θα επιλέξει «ντόπιο» περιεχόμενο με την ίδια λογική που κάποιος αγοράζει ντόπια λαχανικά. Επιλέγει αυτό που έχει προβληθεί, αυτό που ταιριάζει στα γούστα του και αυτό που του έχει πλασαριστεί στα media ως “must see”. Μια τάση που την γνωρίζουν καλά τα στούντιο και την εργαλειοποιούν.
Ακόμα και σε επίπεδο περιεχομένου, υπάρχει σύγχυση. Ο Τραμπ δήλωσε ότι «οι ταινίες από το εξωτερικό, κάνουν προπαγάνδα». Μια πιο ακριβής προσέγγιση είναι ότι, πολλές ευρωπαϊκές χρηματοδοτήσεις, απαιτούν θεματολογική στόχευση σε κοινωνικά ζητήματα (social impact content). Είναι η προϋπόθεση για να λάβεις κεφάλαια. Ναι, αυτή η προϋπόθεση έχει και κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις. Πολλές φορές αυτή η προϋπόθεση, ως όρος για έγκριση επιστροφής χρηματοδότησης ή φόρων, οδηγεί τους σκηνοθέτες και σεναριογράφους σε αυτολογοκρισία, ώστε να την καλύπτουν. Αλλά όταν οι ΗΠΑ δεν προσφέρουν αντίστοιχη χρηματοδοτική εναλλακτική στον ανεξάρτητο δημιουργό, εκείνος θα προσαρμοστεί, ώστε να λάβει τη χρηματοδότηση από τα ξένα funds, προσαρμόζοντας το σενάριο, το cast ακόμα και το θέμα και το μήνυμα της ταινίας. Προφανώς και δεν πρόκειται για «εθνική απειλή» για τις ΗΠΑ, μιας και οι ιδέες την εποχή του διαδικτύου, δεν περιμένουν να διαδοθούν μέσω των ταινιών.
Υπενθυμίζεται, τέλος, ότι πολλές από τις σημαντικότερες εμπορικές και καλλιτεχνικές επιτυχίες του Χόλιγουντ, χρηματοδοτήθηκαν και από ευρωπαϊκά funds με μοντέλο προπώλησης διεθνών δικαιωμάτων. Κανένας τότε δεν μίλησε για «προπαγάνδα». Γιατί το ταμείο ήταν γεμάτο και τα χρήματα των εισπράξεων προσμετρήθηκαν στο Αμερικανικό ΑΕΠ.
Αν λοιπόν υπάρχει όντως βούληση να σωθεί η αμερικανική κινηματογραφική βιομηχανία, η λύση δεν είναι οι δασμοί. Είναι η καταπολέμηση των ολιγοπωλίων και της συγκέντρωσης ισχύος. Με φορολογικά κίνητρα για μικρές παραγωγές, ενίσχυση της διανομής, ρύθμιση των συμφωνιών αιθουσών–στούντιο και διαφανή πρόσβαση σε διαφημιστικό χώρο. Το Χόλιγουντ δεν το σκοτώνουν οι Ευρωπαίοι και οι Ασιάτες επενδυτές των διεθνών συμπαραγωγών. Το σκοτώνει το καρτέλ, που δεν αφήνει κανέναν άλλον ν’ αναπνεύσει.
Ιωάννα & Αρετή Σπανομάρκου
Παραγωγοί μουσικών & κινηματογραφικών έργων / Μουσικοσυνθέτριες
Μέλη της επιτροπής ψηφοφορίας των βραβείων GRAMMY
